Kreta

Kreta

Prastara i przepiękna wyspa Kreta, kryjąca w sobie niezliczone zagadki, jest mimo licznych nie zbadanych tutaj jeszcze skarbów ważnym ogniwem w historii ludzkości, łączącym klasyczną kulturę śródziemnomorską z prastarymi cywilizacjami Egiptu i Azji Mniejszej.Niedostępna wyspa Minosa stanowi idealny pomost (w dziedzinie sztuki, re... czytaj dalej

Kreta

Prastara i przepiękna wyspa Kreta, kryjąca w sobie niezliczone zagadki, jest mimo licznych nie zbadanych tutaj jeszcze skarbów ważnym ogniwem w historii ludzkości, łączącym klasyczną kulturę śródziemnomorską z prastarymi cywilizacjami Egiptu i Azji Mniejszej.Niedostępna wyspa Minosa stanowi idealny pomost (w dziedzinie sztuki, religii, ba nawet języka) łączący trzy kontynenty – Azję, Afrykę i Europę. Kretę przedzielają w poprzek jej wydłużonego terytorium dość wysokie masywy Białych Gór, góry Idy i góry Dikte, z rozciągającym się wzdłuż nich osobliwym płaskowyżem Lassìthi. Niewiele zatem miejsca pozostaje na żyzne równiny (w odróżnieniu od innych równie dużych wysp), do których zalicza się dolina Mesara, leżąca w środkowo-południowej części wyspy.
Mimo wszystko ten surowy, ostro rzeźbiony krajobraz górski otwiera się częstokroć wieloma, malowniczymi wąwozami, w których zimą huczą spienione potoki, a siła toczącej się w dół wody nieustannie modeluje pejzaż kreteński, podczas gdy latem w bezlitośnie piekącym i wysuszającym wszystko słońcu rwące potoki przeistaczają się w mizerne strumyczki. Nad całą tą plejadą wąwozów i urwistych gardzieli górskich, niewielkich równin i nielicznych płaskowyżów góruje dominujący nad wyspą i praktycznie widoczny z wszystkich stron masyw wysokiej góry Idy, czyli miejsce narodzin ojca bogów Olimpu - Zeusa. Symbolem tego najwyższego boga był byk z potężnymi rogami, być może nawiązującymi do dwóch blisko siebie leżących, zaostrzonych szczytów góry Ida. To Pieczara Idy, usytuowana pomiędzy tymi dwoma szczytami, miała być kolebką Zeusa i najprawdopodobniej w związku z takim kształtem miejsca narodzin boga wszech niebios (w dwa szczyty przypominające rogi) i w powiązaniu z jego kultem powstał symbol podwójnych rogów, pojawiający się we wszystkich pałacach i sanktuariach minojskich na znak obecności boga i władzy od niego pochodzącej, jaką obdarzony był ród panującego. Niemniej swe piękno i czar Kreta zawdzięcza głównie terenom usytuowanym na wybrzeżu: urozmaicone niezliczoną ilością zatoczek, portów, zalewów i naturalnych załomów skalnych, łatwo dostępnych i osłoniętych od strony lądu stokami wzniesień schodzącymi, niekiedy urwistymi krwędziami, w błękitne wody Morza Libijskiego łub Kreteńskiego, i przez tysiąclecia będącymi przystanią dla statków pływających po Morzu Śródziemnym. Nawiedzali brzegi Krety morscy podróżnicy w poszukiwaniu nowych ziem do zdobycia, nowych partnerów handlowych i sojuszników politycznych, tudzież kontaktów kulturalnych, a byli to Egipcjanie, Cypryjczycy, Rodyjczycy, Fenicjanie, Minojczycy, Mykeńczycy, Grecy, Rzymianie, Bizantyjczycy, krzyżowcy, przedstawiciele włoskich Republik Morskich epoki średniowiecza, Turcy, a w najnowszej epoce ęloty wojskowe i statki pełne turystów. Burzliwe dzieje Krety naznaczone sa częstymi próbami jej podbicia, ciągłymi najazdami i okupacjami ze strony wielu ludów zainteresowanych tę wyspą, nie zawsze oczywista w celach pokojowych. Począwszy od epok paleolitu i mezolitu Kretę zamieszkiwał lud zajmujący się myślistwem. W okresie między VII i IV tysiącleciem p.n.e. dopłynęli do niej na prymitywnych łodziach osadnicy epoki neolitu, pochodzący z Anatolii w Azji Mniejszej (dzisiejsza Turcja). Nowi przybysze przywieźli ze sobą nasiona niektórych roślin oraz zwierzęta hodowlane; mieszkali w jaskiniach lub w prymitywnych szałasach, czy też w prostokątnych chatach, i wkrótce rozpoczęli wytwarzać naczynia z wypalanej gliny ęormowane ręcznie. Częste znaleziska na terenie całego basenu Morza Śródziemnego bardzo podobnych do siebie, kultowych ęigurek kobiecych ‘steatopìgi’ (tzn. o obęitych pośladkach) pochodzących z tego samego okresu świadczy o istnieniu ugruntowanego już wówczas kultu Bogini-Matki, Wielkiej Macierzy, opiekunki żyzności i płodności, czczonej na przestrzeni wielu kolejnych epok i będącej najważniejszym bóstwem w kręgu kultur egejskich. Napływ w przeciągu całego III tysiąclecia innych ludów z Anatolii (te same korzenie będą mieli prawdopodobnie Hetyci, silne plemię zamieszkujące płaskowyż w głębi ładu dzisiejszej Turcji) spowodował zlanie się na Krecie miejscowych tradycji kulturowych z napływowymi dając w rezultacie kulturę epoki brązu, najważniejszego okresu w dziejach Krety, znanego pod nazwą „okres minojski”, od imienia legendarnego króla kreteńskiego Minosa. Miasta kreteńskie osiągnęły pełny rozkwit w okresie od 2700 do ok. 1100 r. p.n.e. (apogeum ich świetności przypadło na lata od 2000 do 1450 r. p.n.e.), na co wskazują opowieści o wyczynach bogów, rozgrywających się nierzadko na terenie Krety, a także słynne w całym klasycznym świecie mity, które przeniknęły do nowożytnej kultury świata zachodniego. Jeden z nich opowiada o tym, jak Minos prowadził wojnę z Atenami i po zwycięstwie zażądał od Ateńczyków rocznej daniny z dwunastu młodzieńców i dziewcząt z arystokratycznych rodów, przeznaczonych na żer dla swego strasznego syna Minotaura, potwora o ludzkim ciele i głowie byka – opowieść ta z pewnością nawiązuje do realnych wydarzeń historycznych zaistniałych w okresie kultury minojskiej, kiedy Kreta zdobyła hegemonię na morzu i pokonała Ateny, które zmuszone były wysyłać na wyspę haracz, m. in. określoną liczbę niewolników. Z tego powodu doszło do buntu ze strony Ateńczyków („ucieleśnia” go mit o bohaterskim Tezeuszu, synu króla Aten, Ajgeusa), po którym być może doszło do traktatów ugodowych i małżeństw o charakterze politycznym, co w pewnym sensie potwierdza historia miłości młodego Tezeusza do córki Minosa, Ariadny. Tak czy owak, okres minojski w dziejach Krety był epoką niebywałego splendoru: powstały wówczas wspaniałe pałace zamieszkałe przez rody rządzących, pod których kontrolą znajdowały się wszelakie dziedziny produkcji na podległym im terytorium i które przejmując w swe ręce wszystkie wyprodukowane dobra zajmowały się ich dystrybucją pośród ludności. System ten, jak można przypuszczać, sprawdził się, skoro po straszliwym w skutkach trzęsieniu ziemi z towarzyszącymi mu pożarami i wysoką falą tsunami, po których przyszły inwazje ludów Grecji kontynentalnej, jakie ok. 1700 r. p.n.e. zniszczyły doszczętnie pierwsze budowle – odbudowę pałacu przeprowadzono według układu przestrzennego odzwierciedlającego niemalże identyczny względem poprzedniego styl życia. Nowy pałąc przetrwał przez parę kolejnych stuleci aż po kolejny kataklizm, który w 1450 r. p.n.e. zniszczył Kretę drugiego okresu minojskiego. Był to prawdopodobnie wybuch wulkanu na wyspie Thera (dzisiejsza Santoryn) na tyle straszliwy w skutkach, iż wspomina się o nim w Biblii. Niewykluczone, że to od niego wziął się mit o pochłonięciu przez morze całej cywilizacji Atlantydy z jej wspaniałymi, kapiącymi od złota miastami. O rozmiarach tego kataklizmu świadczą odkrycia archeologiczne, między innymi parumetrowa warstwa popiołów i lapillów z Thery, jaka zalega w Zatoce Tarenckiej, oddalonej od wyspy o tysiące kilometrów. Rozkwit silnych minojskich monarchii opartych na kaście urzędniczej, a wzorowanych na systemie politycznym sąsiedniego Bliskiego Wschodu, najlepiej odzwierciedlały wznoszone wówczas wykwintne pałace, wille i rezydencje prywatne, które stały się ośrodkiem ‘talassokracji’ (panowanie na morzu) Kreteńczyków w basenie Morza Egejskiego. Jej przedstawiciele nie omieszkali udokumentować swych osiągnięć, kontraktów bądź operacji handlowych zapisując je na glinianych tabliczkach w języku wykazującym podobieństwa z przyszła grekę klasyczną, skodyęikowanym przy pomocy jeszcze do końca nie odczytanego najstarszego pisma kreteńskiego, pochodzącego od hieroglifów. Utrzymywali ścisłe kontakty zarówno z sąsiednimi wyspami, jak i z fenicką podówczas Syrią, z, Azją Mniejszą i z Egiptem, i to w dokumentach egipskich pojawiają się wzmianki o sprzymierzonych Keftìou, których kojarzy się właśnie z kreteńskimi Minojczykami. Sfera wierzeń i duchowości na Krecie była bardzo rozbudowana i złożona, co można wnioskować na podstawie odkryć wyposażeń grobowcowych dokonanych w miejscach grzebalnych oraz analizując symbole religijne, wśród których najczęściej występują podwójne rogi i podwójna siekiera. Podwójna siekiera oznaczała dwojaką władze króla-kapłana, to znaczy polityczną i religijną: obosieczna, bo jedne ostrze służyło do wymierzania kary w ramach prawa świeckiego, drugie do zabijania ofiar kultowych. Kultura minojska rozprzestrzeniła się i zadomowiła także na pobliskim, greckim Peloponezie, gdzie kwitnące miasta Argos, Pylos, Nauplia, Mykeny i Tyryns rozwijały się jakoby w cieniu cywilizacji minojskiej i dzięki niej. Wraz ze straszliwym wybuchem wulkanu świat minojski spotkała zagłada, a wybrzeża zniszczonej Krety załata spokrewniona z Achajami ludność peloponeska, która zdobywszy bez trudu miasta kwitnącej ongiś kultury dokonała przewrotu w historii niebywałego: kultura mykeńska, rzec można zrodzona z minojskiej i w niej głęboko zakorzeniona, podbiła Kretę zajmując miejsce swej rodzicielki. Jednakże okres kultury mykeńskiej był równie płodnym dla wyspy, okazał się bowiem kolejną epoką jej splendoru i potęgi, z którą związane są niektóre wydarzenia opisane w epice i w mitologii, jak na przykład udział kreteńskich herosów w wojnie trojańskiej opisanej przez Homera. Królowie achajscy wybrali na swe pałace te same miejsca, w których urzędowali dawniej Minojczycy, po czym oczywiście odpowiednio je przebudowali dostosowując do swoich potrzeb i gustów. Wydawane przez nich dokumenty zapisane zostały w języku, od którego wzięła się greka klasyczna, o piśmie ściśle związanym z owym minojskim, a nazwanym kreteńskim pismem linearnym B. Kres cywilizacji mykeńskiej (na Krecie, jak i w całej Grecji) a zarazem narodziny klasycznej kultury greckiej nastąpiły ostatecznie ok. 1050 r. p.n.e. po najeździe przybyłych z kontynentu Dorów. Kreta związana na zawsze zjęzykiem i kulturą dorycką urasta do rangi ważnej potęgi kontynentalnej i morskiej dzięki swym licznymi państwom-miastom czerpiącym pełnymi garściami z dorobku gospodarczo-kulturalnego królestw mykeńskich. Bogata, silna i korzystnie usytuowana pod względem strategicznym wyspa nawiązała ożywione kontakty ze Wschodem i dzięki importowanym towarom i sprowadzanym rzemieślnikom wpłynęła na powstanie klasycznego stylu greckiego, który będzie czerpał wiele ożywczych bodźców z kontaktów z wybrzeżami anatolijskimi pozostającymi w kręgu oddziaływania świata greckiego. W I w. p.n.e. Kreta ze swoimi długowiecznymi tradycjami historycznymi znalazła się w rękach nowych panów na Morzu Śródziemnym Rzymian, zdobyta przez konsula Kw. Metellusa nazwanego właśnie Kretykusem. Po dwóch trudnych kampaniach opanował on całą wyspę, która w epoce cesarstwa została połączona z Kyreną (obecna Libia) tworząc odrębną prowincję rzymską. Była to jedna z, najbogatszych prowincji Imperium; gubernator cesarza rezydował w Gòrtyna, leżącej na równinie Mesara. Począwszy od późnego okresu rzymskiego dzieje wyspy, na którą spoglądały z zachłannością wszystkie ludy zamieszkujące basen Morza Śródziemnego, przybrały dramatyczny obrót, usiane ciągłymi niszczycielskimi najazdami i powstaniami Kreteńczyków przeciwko ciemiężcom. W 324 r. stala się, podobnie jak cała Grecja, częścią Bizancjum. W 823 r. przeszła w ręce Arabów, którzy panowali na niej przez ponad wiek, bo po 961 r. Wyzwolona przez flotę bizantyjską pod wodzą Nikèphorou Phokà, stała się po czwartej krucjacie kością niezgody między dwiema potęgami morskimi – Genuą i Wenecją. Ostatecznie zawładnęła Kretą la Serenissima (Najjaśniejsza), jak zwano Republikę Wenecką. Pod jej panowaniem pozostała przez długi okres, bo od 1204 do 1669 r., podejmując wielokrotnie daremnie próby odzyskania niepodległości, których śladów nie brakuje na całym terytorium wyspy. W 1645 r. Kretę zaatakowali i zalali Turcy. Wyspa poddała się im, kiedy po trwającym 2 lata, wycięczającym oblężeniu jej stolicy Kandii (1669) Wenecjanie skapitulowali. Przez ponad dwa stulecia, od 1669 do 1898 r., Kreteńczycy bezlitośnie ciemiężeni przez tureckiego zaborcę nie przestawali walczyć o swą niepodległość ponosząc niezliczoną ilość ofiar. Był to najczarniejszy okres w całej historii wyspy. Dzięki pomocy angielskiej w 1898 r. doszło do powstania wyzwoleńczego, które zakończyło się odzyskaniem niepodległości. W 1913 r. Kreta została przyłączona do Grecji. W 1923 r. ludność wyznania muzułmańskiego zmuszona została do opuszczenia wyspy, na której azyl uzyskali uciekinierzy greccy z wybrzeży tureckich. W czasie II wojny światowej Kreta znalazła się w rękach niemieckich, ale jej bohaterscy mieszkańcy w myśl umiłowania wolności, które jest im od wieków wrodzone, podjęli zawziętą walkę partyzancką. Obecnie Kreta jest cenną perłą Grecji.

zamknij