Irlandia

Irlandia

Dziejom Irlandii, naznaczonym wojną i udrękami, dały początek nie kończące się najazdy kolejnych fal kolonizatorów. Każda z nich zostawiła po sobie ślady w pejzażu Zielonej Wyspy, jakimi są megality, monastyry, zamki czy też duże wiejskie domy. Pierwsze powstałe tutaj osady z około 6000 r. p.n.e. zamieszkiwały ludy żywiące si... czytaj dalej

Irlandia

Dziejom Irlandii, naznaczonym wojną i udrękami, dały początek nie kończące się najazdy kolejnych fal kolonizatorów. Każda z nich zostawiła po sobie ślady w pejzażu Zielonej Wyspy, jakimi są megality, monastyry, zamki czy też duże wiejskie domy. Pierwsze powstałe tutaj osady z około 6000 r. p.n.e. zamieszkiwały ludy żywiące się zbieranymi płodami roślinnymi i upolowaną zwierzyną. Przyszli po nich, w epoce kamienia, kolonizatorzy zajmujący się uprawą roli, dla której karczowali lasy. To oni wznosili duże kamienne pomniki, dolmeny oraz megalityczne kręgi, rozsiane po całym terytorium Irlandii. W epoce brązu, około 1500 r. p.n.e., pojawiły się budowle solidniejsze: z owego okresu pochodzą wielkie forty w Dun Aengus na wyspie Inishmore, czy też w Grianán of Aileach w Donegal. Mniej więcej tysiąc lat później Irlandię zasiedlili przybyli z Europy środkowej Celtowie. Zamieszkiwali oni miejsca typowo obronnego charakteru, jak pierścieniowe gródki, raths bądź crannógs, których spora ilość, bo aż trzydzieści tysięcy przetrwała do dziś. Celtowie znakomicie radzili sobie w obróbce metali, toteż ich wspaniałe brązy można obejrzeć w National Museum w Dublinie. Celtycka Irlandia dzieliła się na pięć dużych „prowincji”, z których cztery istnieją po dziś dzień: Ulster, Munster, Leister i Connaught. Każda z nich podzielona była z kolei na wiele małych królestw rządzonych przez głowę klanu i podlegających – jak się przypuszcza - zwierzchności Wielkiego Króla. Legenda głosi, iż swą siedzibę miał on w Tara, leżącej w hrabstwie Meath. W 432 r. na wyspę przybył św. Patryk, a wraz z nim wielu innych misjonarzy, dzięki którym w pogańskiej Irlandii rozprzestrzeniało się z wolna chrześcijaństwo. Kiedy Europa pogrążona w chaosie przeżywała epokę nazwaną „mrocznym średniowieczem”, misjonarze stąd rodem, jak na przykład św. Kolumban, udawali się na kontynent, aby zakładać szkoły i uniwersytety. Wiele irlandzkich monastyrów pochodzi z owej epoki: najważniejsze to Clonmacnois nad rzeką Shannon, Glenadlough w hrabstwie Wicklow, i Kells, w którym prawdopodobnie została spisana wspaniała „Księga z Kells”. Klasztory te słynęły z wielkich skarbów, jakimi były wykonane ze złota, misterne tabernakula i oczywiście iluminowane księgi. I to właśnie w pogoni za skarbami pod koniec VIII w. Irlandię nawiedzili nowi najeźdźcy – Wikingowie. Ich przybycie miało jednakże jeden pozytywny skutek, gdyż po raz pierwszy lokalna ludność zjednoczyła się w celach obronnych, by stawić czoła wrogowi. W 1014 r. miała miejsce walna bitwa pod Clontarf. Wielki Król Irlandii Brian Boru dowodząc koalicją gaelickich dowódców rozbił doszczętnie znaczne siły skandynawskich najeźdźców. Niektórzy z pokonanych nie zbiegli, lecz osiedlili się w Irlandii poślubiwszy rodowite Irlandki i w ten sposób, przynajmniej na parę lat, zapanował na wyspie pokój. W 1169 r. z powodu lokalnych sporów zdetronizowano władcę Leinsteru Dermota MacMurrougha i tenże zwrócił się do Henryka II Plantageneta o pomoc w odzyskaniu swego królestwa. Król Anglii przystał na prośbę i wysłał do Irlandii Richarda FitzGilberta de Clare, zwanego Strongbowem, z jego anglo-normańskimi oddziałami zapoczątkowując w ten sposób pierwszy rozdział długiej angielskiej dominacji na wyspie. Strongbow poślubił córkę MacMurrougha, Aoife, i przejmując koronę Leinsteru władzę przekazał definitywnie w ręce zdobywców anglo-normańskich. Na przekór niestrudzonym wysiłkom władców Anglii oraz Statutom z Kilkenny, zabraniającym mieszane małżeństwa, kultywowanie języka i tradycji irlandzkich, w XV w. anglo-normańscy kolonizatorzy byli całkowicie zasymilowani z kulturą gaelicką, a strefa wpływów angielskich ograniczała się jedynie do Dublina i jego okolic, czyli do tzw. „the Pale” (Palisada). Dopiero za panowania Elżbiety I udało się ujarzmić definitywnie naczelników klanów. Największym ciosem była klęska książąt Ulsteru w bitwie pod Kinsale, jaka rozegrała się w 1601 r. W parę lat później doszło do tak zwanego „odlotu earlów”, kiedy to naczelnicy klanów Ulsteru, O’Neillowie i O’Donnellowie, wraz ze swymi licznymi towarzyszami opuścili wyspę, by osiąść na kontynencie. Wydarzenie to położyło kres dominacji w Irlandii prastarej arystokracji gaelickiej. Pozostawili oni po sobie nie obsadzone stanowiska władzy, jak i duże posiadłości ziemskie. Ziemię skonfiskowano na rzecz korony angielskiej, którą zasiedlano rzeszami kolonizatorów z prezbiteriańskiej Szkocji. Z chwilą rozpoczęcia systematycznej kolonizacji angielską ludnością obszarów wydartych katolikom irlandzkim rzucone zostało ziarno gniewu i konfliktu po nasze czasy targającego północną Irlandią. Około 1640 r. Oliver Cromwell, wcześniej zaangażowany w angielskiej wojnie domowej, skupił swą uwagę na pacyfikacji powstania, jakie w międzyczasie wybuchło w Irlandii. Zbrojny opór Irlandczyków złamał on ze szczególnym okrucieństwem. Wskutek masakr urządzanych przez Cromwella, epidemii i klęsk głodowych, w dwadzieścia lat później liczba ludności irlandzkiej wynosiła zaledwie pół miliona. Ostatecznym ciosem przeciwko katolikom irlandzkim oraz Dysydentom, tj. frakcji kościoła anglikańskiego, było wprowadzenie Ustaw Karnych (Penal Laws), ograniczających wolność wyznania, kultywowanie rodzimych tradycji, prawo własności i dostępu do stanowisk władzy. Przez całe następne stulecie anglo-irlandzcy protestanci, przeżywający okres wyjątkowej prosperity i spokoju, szukali wszelakich sposobów na uwolnienie się od silnych pęt zależności od kolonizatorskiego rządu. W 1782 r. panującej klasie anglo-irlandzkiej udało się utworzyć teoretycznie niezawisły parlament z siedzibą w Dublinie. Zniesiono również najostrzejsze restrykcje z Ustaw Karnych. Nie przeszkodziło to jednakże w wybuchu, na fali wydarzeń Rewolucji Francuskiej, zrywu niepodległościowego zorganizowanego przez United Irishmen. Trwał krótko i skończył się klęską. W odpowiedzi na powstanie ogłoszony został w 1800 r. Akt Unii (Act of Union) sankcjonujący połączenie parlamentu irlandzkiego z angielskim, co położyło kres marzeniom o niezawisłości Irlandii. Kolejnym, fatalnym w skutkach ciosem, jaki spadł na Irlandię była choroba ziemniaka, będącego w owych czasach podstawowym pożywieniem dla dwóch trzecich ludności wyspy. W latach 1845-1849 zbiory ziemniaków zostały całkowicie zniszczone, toteż w efekcie doszło do straszliwej klęski głodu. Z powodu wywołanej nią masowej emigracji, chorób i wycieńczenia liczba ludności spadła w 1900 r. z ośmiu do czterech milionów. Ta dramatyczna sytuacja nie była jednakże przeszkodą w rozwijaniu się irlandzkiego ruchu niepodległościowego, który na przestrzeni całego XIX w. nabierał na sile. Dzięki powstaniu masowych organizacji typu Land League i Home Rule, łączących rozmaite odłamy nacjonalistyczne dla wzmocnienia presji wywieranej na rząd angielski, rosło poczucie tożsamości narodowej. W 1912 r. bez względu na silną opozycję ze strony protestantów z Ulsteru został definitywnie uchwalony Home Rule Bill, czyli ustawa o lokalnym rządzie. Niestety przed wprowadzeniem jej w życie wybuchła I wojna światowa, i wielu Irlandczyków walczyło pod flagami angielskimi. W 1916 r. doszło do kolejnego powstania narodowego. Pod egidą Eamona de Valera utworzono w Dublinie Rząd Tymczasowy, w którym zasiadł również Michael Collins, jako przywódca sił zbrojnych. Rozpoczęła się wojna o niepodległość. W 1920 r. rozporządzeniem Tymczasowego Rządu Irlandii powołane zostały dwa oddzielne parlamenty: Irlandii południowej, obejmującej dwadzieścia sześć hrabstw obecnej Republiki, oraz Irlandii północnej, na którą złożyło się sześć hrabstw, to znaczy Antrim, Tyrone, Derry, Down, Armagh i Fermanagh. Michael Collins, wraz z innymi przywódcami, wynegocjował traktat pokojowy z Anglią, ale niezaakceptowanie go przez de Valera doprowadziło do wojny domowej. Dopiero po długich i wycieńczających walkach zapanował pokój. W 1937 r. de Valera zredagowal konstytucję Irlandii, która stała się gwarancją poszanowania praw cywilnych. W 1948 r. powołana została Republika Irlandii. W jej składzie zabrakło sześciu hrabstw północnych. Na północy wyspy władza w znacznej części pozostała w rękach protestantów i dawała się poważnie we znaki dyskryminacja katolików. W 1968 r. manifestacje o równouprawnienie skończyły się krwawymi potyczkami między katolikami i lojalistami. Wysłano na miejsce oddziały wojska brytyjskiego, początkowo dla ochrony mniejszości katolickiej, ale wydarzenia nabrały dramatycznego obrotu: w 1971 r. wprowadzono ustawodawstwo przewidujące karę więzienia bez przeprowadzania procesu, w 1972 r. doszło do „krwawej niedzieli” (Bloody Sunday), kiedy to podczas pokojowej demonstracji żołnierze brytyjscy zaczęli strzelać zabijając trzynastu bezbronnych demonstrantów. Zaczęła się wojna. IRA Provisional rozpoczęła kampanię zamachów bombowych, w wyniku której zginęło lub zostało inwalidami setki osób. W odpowiedzi organizacje paramilitarne urządziły serię zabójstw. Po zawieszeniu broni ogłoszonym w 1994 r. przeprowadzono wiele rozmów bilateralnych między rządem brytyjskim i irlandzkim, przy udziale zainteresowanych stron, co dawało duże nadzieje na pokój, zniweczone niestety zamachem bombowym w Londynie, urządzonym przez IRA. Ponowne zawieszenie broni, ogłoszone w 1997 r., było kolejnym krokiem ku ugodzie pokojowej. W międzyczasie, bo w 1991 r. prezydentem Republiki Irlandii wybrana została Mary Robinson, specjalista w prawie konstytucyjnym. Irlandia zaczęła zmieniać swoje oblicze dostosowując się do nowych czasów. Wzrosło zainteresowanie rodzimą kulturą i językiem, wyzwoliły się siły kultywujące ducha liberalizmu. Wzmożony duch liberalizmu jest też wynikiem wyjątkowego wzrostu gospodarczego, dzięki któremu młode pokolenia nie muszą emigrować za pracą, ale mogą współdecydować o losach kraju. Pobudza do niego również postępująca integracja Irlandii z Europą zachodnią. Bez względu na siły sprawcze tego zjawiska, jedno jest pewne: społeczeństwo irlandzkie zmienia się w zawrotnym tempie, czemu sprzyja stan gospodarki krajowej, jak i młode, wykwalifikowane pokolenie. Ale nie wszystko się zmienia: Irlandia nie przestała być krajem o bogatej, oryginalnej kulturze, którą najlepiej wyraża jej muzyka i powieściopisarstwo, a zwłaszcza sztuka gawędy.

Klimat i flora

W Irlandii pogoda jest bardzo zmienna w ciągu dnia, co jest wręcz normą. Ciepłe masy powietrza pochodzące od prądu Golfstromu (Prądu Zatokowego) oraz przewaga wiatrów zachodnich wiejących znad Atlantyku zapewniają obfite opady deszczu oraz łagodną zimę i chłodne lato, o średniej temperaturze od 9 do 10,5 °C. Jako że wyspa leży na szerokości geograficznej o jedynie czterech stopniach różnicy między północą i południem, nie można mówić o zasadniczych różnicach klimatycznych na jej terytorium. Poszczególne regiony wyspy odróżniają się pod względem klimatycznym doprawdy nieznacznymi cechami, na przykład część północno-zachodnia jest bardziej podatna na wiatry i odznacza się większą wilgotnością powietrza, podczas gdy część południowo- wschodnia ma więcej dni słonecznych. Wyspę cechuje bardzo zróżnicowana topografia i bogaty wachlarz roślinności związany z rozmaitymi warunkami terenowymi. Leżący na zachodzie, wapienny płaskowyż Burren porastają rzadkie okazy roślin o niecodziennej kombinacji gatunków od arktyczno-alpejskich po śródziemnomorskie. Rejon nadbrzeżny, usiany piaszczystymi wydmami, zwłaszcza Wexford, Donegal, Kerry czy Mayo, latem ukwiecają dzikie orchidee albo bagienne lotosy. Zaś w głębi lądu obfite deszcze i brak drenażu sprawiają, iż pełno tutaj bagien oraz błotnistych nizin zarośniętych trzcinowymi i kolczastymi zaroślami, i upstrzonych fiołkami, wodnymi ożankami, jeżynami. Podmokłe tereny midlands to raj dla traw, bagiennego mirtu i wrzosów.

zamknij